اين شيوه را در دانش « حديث شناسى » نقد درونى خبر مىگويند ؛ يعنى مقايسهء مضمون آن با اصول كلى و مبانى اصلى شريعت و بررسى هماهنگى خبر با روح جارى در همهء بخش‌هاى شريعت . اين ، همان روش استوارى است كه عميد الطائفه ، شيخ ابو عبد اللَّه مفيد رحمه الله در بررسى روايات جبر و تفويض پيموده است . او مىگويد : « كتاب خداى تعالى مقدم بر اخبار و روايات است و مرجع داورى صحت و سقم روايات ، قرآن مىباشد ، پس تنها حكم قرآن ، حق است و نه غير آن . » « 1 » وى اين مطلب را در پاسخ به ابو جعفر صدوق گفته است . صدوق گمان مىكرد كه افعال بندگان ، مخلوق خداست . از طرفى ، وى خلقت را به تقدير تفسير كرده ، بدون تحقيق ، به روايتى استناد مىكرد ؛ روايتى كه مخالف آموزه‌هاى قرآن در زمينهء توانايى بندگان [ در انجام دادن افعال ] است . در « رسالة الاعتقادات » چنين آمده است : « دربارهء افعال بندگان معتقديم كه افعال به گونهء تقديرى و نه تكوينى ، خلق شده است . مفهوم اين اعتقاد ، آن است كه خداوند پيوسته از مقادير افعال آگاه است . » « 2 » شيخ مفيد گويد : « ديدگاه صحيح برگرفته از آل محمد - درود خدا بر آنان باد - اين است كه افعال بندگان ، مخلوق خداىتعالى نيست . سخن ابو جعفر [ شيخ صدوق ] رحمه الله نيز برگرفته از حديثى است كه به آن عمل نمىشود و سند آن پذيرفتنى نيست . « 3 » هم‌چنين اخبار صحيح بر خلاف آن روايت شده است . »

--> ( 1 ) . تصحيح الاعتقاد ، ص 44 ( مصنفات شيخ مفيد ، ج 5 ) . ( 2 ) . رسالة الاعتقادات ، ص 29 ( مصنفات شيخ مفيد ، ج 5 ) ؛ بحار الانوار ، ج 5 ، ص 19 . ( 3 ) . حديث ياد شده ، روايتى است كه صدوق ( در سال 352 ) از استادش ، عبد الواحد بن محمد بن عبدوس عطار نيشابورى - كه ناشناخته است - از على بن محمد بن قتيبه نيشابورى - كه توثيق نشده - از فضل بن شاذان نقل كرده است كه مأمون از امام رضا عليه السلام خواست [ ويژگىهاى ] اسلام ناب را به اختصار ، براى او بنويسد . حضرت در بين مطالب خود چنين نوشت : « افعال بندگان ، مخلوق تقديرى و نه مخلوق تكوينى خداى تعالى هستند . خداوند خالق همه چيز است و ما معتقد به جبر و تفويض نيستيم . » ( العيون ، ج 2 ، ص 132 ) . نيز با همين سند از ابن عبدوس ، از ابن قتيبه ، از حمدان بن سليمان نيشابورى ، از عبدالسلام بن صالح ، ابو الصلت هروى روايت كرده است كه وى گفت : از امام على بن موسى الرضا عليه السلام مىشنيدم : « افعال بندگان ، مخلوق مىباشد . » پرسيدم : « اى پسر رسول خدا ، معناى « مخلوق بودن » چيست ؟ فرمود : « مقدّر بودن . » ( معانى الاخبار ، ص 395 و 396 ) .